Leo Aprili 10, 2026 inatimia mwaka mmoja na siku moja tangu kukamatwa kwa Tundu Lissu, mwenyekiti wa Chama cha Demokrasia na Maendeleo (Chadema), ambaye anakabiliwa na mashtaka ya uhaini moja ya kesi nzito zaidi nchini Tanzania.
Katika kipindi hiki cha miezi 12, kesi hiyo imeibua mjadala mpana kuhusu siasa, utawala wa sheria, na hali ya haki za binadamu, huku wadau wa ndani na wa kimataifa wakitoa maoni yanayotofautiana kuhusu mwenendo wake.
Lissu alikamatwa Aprili 9, 2025 katika Wilaya ya Mbinga, mkoani Ruvuma, wakati wa operesheni maalum iliyopewa jina la “No Reforms No Election”, kampeni iliyolenga kushinikiza mabadiliko ya mfumo wa uchaguzi nchini.
Baada ya kukamatwa, alisafirishwa hadi Dar es Salaam na kufunguliwa mashtaka mawili ya uhaini na uchochezi. Kwa mujibu wa sheria za Tanzania, kosa la uhaini halina dhamana, jambo linalomaanisha kuwa mshtakiwa hubaki mahabusu hadi kesi itakaposikilizwa na kuamuliwa.
Hatua hiyo ilizua mjadala mkali, hasa kutokana na hadhi ya Lissu kama mmoja wa wanasiasa wakuu wa upinzani na mkosoaji wa muda mrefu wa sera za serikali.
-Mwenendo wa kesi mahakamani-
Kwa kipindi cha mwaka mmoja sasa, kesi ya Lissu imekuwa ikiendelea katika hatua mbalimbali za awali za kisheria. Kama ilivyo kwa kesi nyingi za uhaini, mchakato wake umekuwa wa polepole, jambo ambalo limekuwa likikosolewa na baadhi ya wanasheria na wanaharakati wa haki za binadamu.
Mpaka sasa upande wa Jamhuri umeleta mashahidi 15, kati ya mashahidi 30 waliokuwa nao kabla ya kesi hiyo kusitishwa kwa hatua ya kuendelea kusikiliza mashahidi.
Haijajulikana ni lini kesi itaitwa tena na hii ni baada ya upande wa Jamhuri kukimbilia Mahakama ya Rufani kupinga uamuzi mdogo wa Mahakama Kuu uliokataa kupokelewa kwa ushahidi wa nyongeza wa shahidi mpelelezi ACP.Amini Mahamba.
Upande wa utetezi umeeleza mara kadhaa wasiwasi kuhusu kile wanachokiita kucheleweshwa kwa haki, wakisisitiza kuwa mshtakiwa ana haki ya kusikilizwa kwa wakati.
Upande wa mashtaka umekuwa ukisisitiza uzito wa kesi hiyo, ukidai kuwa uchunguzi wa kina unahitajika kabla ya kuendelea na hatua zinazofuata.
-Wito wa kisiasa na kampeni za kuachiwa kwa Lissu-
Katika kuadhimisha mwaka mmoja tangu kukamatwa kwake, viongozi wa Chadema wameongeza shinikizo la kisiasa wakitaka kuachiwa kwa Lissu.
Makamu Mwenyekiti wa Chadema Bara, John Heche, ametoa wito kwa Watanzania hasa vijana kuanzisha kampeni ya wazi ya kumtetea Lissu.
Akizungumza katika mjadala wa mtandaoni Aprili 9, 2026, Heche alisema:
“Tunapaswa kuanzisha kampeni kubwa kuanzia leo kwenye kila jukwaa la mtandao kama Instagram, Facebook, TikTok, Twitter ya kumdai Tundu Lissu.”
Amesisitiza kuwa suala la Lissu si la mtu mmoja bali linahusu mustakabali wa demokrasia nchini, akiwataka vijana kuchukua nafasi ya mbele katika harakati hizo.
Aidha, ametoa wito kwa Watanzania wanaoishi nje ya nchi kushiriki kikamilifu, akirejea historia ya harakati za diaspora katika nchi mbalimbali ambazo zimechangia mabadiliko ya kisiasa.
-Mwitikio wa wadau wa haki za binadamu-
Kesi ya Lissu imevutia pia tahadhari ya mashirika ya haki za binadamu, ambayo yamekuwa yakifuatilia kwa karibu mwenendo wake.Baadhi ya mashirika hayo yameeleza wasiwasi kuhusu matumizi ya sheria za uhaini dhidi ya wanasiasa wa upinzani, yakisema hatua hiyo inaweza kuwa na athari kwa uhuru wa kujieleza na ushindani wa kisiasa.
Wadau hao wanasisitiza umuhimu wa kuhakikisha kuwa haki za msingi za mshtakiwa zinazingatiwa, ikiwa ni pamoja na haki ya kusikilizwa kwa wakati, haki ya kesi kuendeshwa bila ucheleweshaji usio wa lazima na haki ya kupata uwakilishi wa kisheria bila vikwazo.
Hata hivyo, serikali ya Tanzania imekuwa ikisisitiza kuwa mfumo wa sheria unafanya kazi kwa uhuru na kwamba kesi zote hushughulikiwa kwa mujibu wa sheria bila upendeleo.
-Siasa za kikanda na kauli za viongozi wa nje-
Katika ngazi ya kikanda, kesi ya Lissu imekuwa ikijadiliwa pia na baadhi ya wanasiasa wa Afrika Mashariki.
Miongoni mwa waliotoa kauli ni Edwin Sifuna kutoka Kenya, ambaye amenukuliwa akieleza kuwa kesi hiyo inaonekana kuwa na mwelekeo wa kisiasa.
Kauli kama hizi zimeongeza mjadala kuhusu nafasi ya demokrasia na uhuru wa kisiasa katika ukanda wa Afrika Mashariki, ambapo baadhi ya nchi zimekuwa zikikabiliwa na changamoto zinazofanana.
Hata hivyo baadhi ya wakosoaji wanasema kauli za viongozi wa nje mara nyingi huibua hisia tofauti ndani ya nchi husika wengine huziona kama msaada wa kidiplomasia, huku wengine wakizichukulia kama kuingilia mambo ya ndani.
Shinikizo la kimataifa na diplomasia.
Katika ngazi ya kimataifa, Umoja wa Ulaya pamoja na wadau wengine wamekuwa wakifuatilia kwa karibu kesi hiyo.
Ripoti zinaonyesha kuwa masuala ya haki za binadamu na uhuru wa kisiasa nchini Tanzania yameendelea kujadiliwa katika majukwaa ya kimataifa, huku wito ukitolewa kwa mamlaka kuhakikisha uwazi na haki vinazingatiwa.
-Mustakabali wa kesi-
Kadri kesi inavyoendelea, maswali mengi yanaendelea kubaki:
- Itachukua muda gani hadi kusikilizwa kikamilifu?
- Je, itaathiri vipi taswira ya Tanzania kimataifa?
- Na nini kitakuwa athari zake kwa siasa za ndani?
Kwa sasa, hakuna majibu ya moja kwa moja kwa maswali hayo.
Kilicho wazi ni kwamba kesi ya Tundu Lissu imekuwa zaidi ya suala la kisheria imegeuka kuwa mjadala mpana unaogusa siasa, haki za binadamu, na nafasi ya demokrasia nchini Tanzania.
Mwaka mmoja baada ya kukamatwa kwake, kesi ya uhaini dhidi ya Lissu inaendelea kuwa kitovu cha mjadala wa kitaifa na kimataifa.
Wakati wafuasi wake wakizidi kushinikiza kuachiwa kwake, na wadau wa haki za binadamu wakitaka uwazi na haki, mamlaka zinaendelea kusisitiza kuwa sheria lazima ifuate mkondo wake.
