Swali kubwa linalobaki baada ya filamu ya What Happened on October 29? ya mwanablogu wa Nigeria, David Hundeyin, si kama vyombo vya habari vinapaswa kuhojiwa; bila shaka vinapaswa kuhojiwa. Swali la msingi ni kama kile anachokiita uchunguzi kimetumika kufunika ukweli ambao tayari umeandikwa kwa damu, majonzi na ushahidi wa waathirika wa ukatili wa dola nchini Tanzania.

Filamu ya Hundeyin inajionesha kama jaribio la kurekebisha namna vyombo vya habari vya kimataifa vilivyoripoti machafuko yaliyotokea baada ya uchaguzi mkuu wa Tanzania wa Oktoba 2025, uchaguzi ambao Chama Cha Mapinduzi, CCM, cha Rais Samia Suluhu Hassan kilitangazwa kushinda kwa karibu asilimia 98 ya kura.

Lakini simulizi yoyote ya kuaminika kuhusu kipindi hicho haiwezi kuanza kwa kukwepa mambo ambayo tayari waangalizi huru wameyaweka wazi: uchaguzi huo ulikuwa na kasoro kubwa, na majibu ya dola dhidi ya maandamano yalikuwa ya kikatili, yasiyojali utu, na yaliyoonesha hali ya wazi ya kutenda bila hofu ya kuwajibishwa. Kusimulia tukio hilo huku ukiuzunguka ukweli huu si uchunguzi. Ni upotoshaji wa kisiasa.

Ujumbe wa waangalizi wa uchaguzi wa Umoja wa Afrika, AU, ulihitimisha kuwa uchaguzi huo haukukidhi hata viwango vya chini vya kidemokrasia. Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika, SADC, nayo ilisema wapiga kura hawakuweza kueleza kwa uhuru matakwa yao ya kidemokrasia. Siku zilizofuata baada ya uchaguzi, vikosi vya usalama nchini Tanzania vilitumia risasi, mabomu ya machozi, ukamataji wa watu wengi na uzimaji wa intaneti ili kuzima hasira na malalamiko ya wananchi. Huo ndio ukweli wa msingi. Simulizi yoyote inayousukuma ukweli huo pembeni haiimarishi utafutaji wa ukweli; inauharibu.

Kilichotokea baada ya uchaguzi uliovurugwa nchini Tanzania si jambo la kubishaniwa, hata kama idadi kamili ya waliouawa bado ni ngumu kuthibitishwa kutokana na udhibiti wa taarifa, vitisho, na madai ya miili kuondolewa kwa makusudi. Amnesty International iliripoti kuwa kati ya Oktoba 29 na Novemba 3, 2025, vikosi vya usalama vilitumia nguvu isiyo ya lazima na isiyo na uwiano, vikifyatua risasi moja kwa moja kwa waandamanaji na raia wasio na hatia. Watu wengi walijeruhiwa na kuuawa, wakiwemo watoto. Ofisi ya Haki za Binadamu ya Umoja wa Mataifa nayo ilisema ilipokea taarifa za kuaminika, zilizochunguzwa kwa umakini, kuhusu mamia ya watu kuuawa, watu kutoweshwa kwa nguvu, na wengine kuzuiliwa kiholela. Baadaye, wataalamu wa Umoja wa Mataifa walizungumzia ukiukwaji mkubwa na wa kimfumo wa haki za binadamu, wakitaja makadirio ya angalau mauaji 700 yaliyofanyika nje ya sheria. Human Rights Watch, makundi ya kiraia ya ndani ya Tanzania, na waangalizi wa kikanda wote wameeleza ukandamizaji uliotawaliwa na matumizi ya nguvu ya kuua, vikwazo dhidi ya vyombo vya habari, na juhudi za kukwamisha uwajibikaji. Taarifa kwamba miili iliondolewa barabarani, hospitalini na katika vyumba vya kuhifadhia maiti, kisha kupelekwa sehemu zisizojulikana, ni nzito sana. Vitendo vya namna hiyo haviashirii tu mauaji yasiyo halali; vinaashiria pia jaribio la makusudi la kuficha ushahidi wa mauaji ya umati.

Uandishi wa habari unaowajibika hauhitaji kutia chumvi. Unahitaji usahihi. Na usahihi hapa ni huu: maandamano ya amani nchini Tanzania yalikabiliwa na nguvu kubwa ya dola kwa kiwango kinachodai, angalau, uchunguzi huru na haki kwa waathirika pamoja na familia zao zinazoendelea kuomboleza.

Ndiyo maana jitihada za Hundeyin na washirika wake za kugeuza tukio hili la kutisha kuwa simulizi la njama za kigeni ni hatari. Ni kweli kwamba wahusika wa nje wanaweza kuathiri mazingira ya taarifa. Ni kweli pia kwamba vyombo vya habari, hasa vinaporipoti kuhusu Afrika, vinaweza kukosea, kupunguza muktadha, au kutoa picha isiyo kamili. Lakini hakuna lolote kati ya hayo linalofuta kile mamlaka za Tanzania zinadaiwa kufanya, na kile ambacho taasisi nyingi huru zimekirekodi. Pale filamu inapoweka mbele madai ya “njama za nje” huku ikisukuma pembeni ushahidi kutoka kwa waathirika, makundi ya haki za binadamu ya ndani, na waangalizi wa kimataifa, inahamisha mjadala kutoka kwenye wajibu wa dola. Inawafanya watazamaji waanze kuona taarifa za ukatili kama propaganda tu. Inafanya madai ya uwajibikaji yaonekane kama ajenda ya kigeni badala ya hitaji la kisheria na kimaadili. Zaidi ya hapo, inawaumiza tena waliopoteza wapendwa wao kwa kuwafanya waonekane kama kile walichokiona, walichopitia na walichopoteza si cha kweli kuliko simulizi fulani la kiitikadi.

Kwa watetezi wa haki za binadamu nchini Tanzania, na katika nchi nyingine zenye mifumo ya kiimla, mtindo huu si mgeni. Ukandamizaji haulindwi kwa risasi pekee. Hulindwa pia kwa kusafisha simulizi, kupaka rangi ukatili, na kuuchanganya ukweli hadi waathirika wenyewe waanze kuonekana kama waongo. Mashahidi huchafuliwa. Ukweli hutiwa matope. Na madai ya haki na uwajibikaji huwasilishwa kana kwamba ni mashambulizi dhidi ya uhuru wa nchi. Uandishi wa habari unapaswa kuchunguza madai yote, yakiwemo yale yanayotolewa na vyombo vikubwa vya habari. Lakini pia una wajibu wa kuikabili mamlaka kwa uaminifu, bila kujali nani yuko Ikulu.

Namna Hundeyin alivyosuka filamu hii ya propaganda, huku akiivalisha sura ya makala halali ya uchunguzi, si kosa la bahati mbaya. Inaendana na mtindo ambao tayari umeonekana katika misimamo yake ya hadharani. Mara kadhaa, amewasilisha mapinduzi ya kijeshi na kuongezwa kwa tawala zisizo za kidemokrasia katika Afrika Magharibi na eneo la Sahel kama hatua za kulinda mamlaka ya nchi, badala ya kuziita kwa jina lake halisi: unyakuzi haramu wa madaraka na kuondoka kwa hatari katika utawala wa kikatiba. Katika maandiko na mahojiano yake, Hundeyin amewahi kupinga uchaguzi nchini Mali, Niger na Burkina Faso, kuisifia safari ya kimabavu ya Muungano wa Nchi za Sahel, na kuyaonesha madai ya demokrasia kana kwamba ni sherehe tu iliyolazimishwa kutoka nje. Rekodi hii ni muhimu kwa sababu inaonesha kuwa kupunguza uzito wa ukiukwaji wa haki nchini Tanzania si jambo la bahati mbaya, ni sehemu ya mtindo mpana wa kuisafisha mamlaka ya kiimla kwa kutumia lugha inayojifanya kuwa ya kupinga ubeberu kwa ustadi.

Kwa kifupi, simulizi yoyote inayopunguza uzito wa ushahidi mkubwa na wa kuaminika wa ukandamizaji wa dola kwa sababu ya maigizo ya kijiopolitiki, au kwa sababu ya kutaka kuonekana mpinga-Magharibi, haipotoshi ukweli pekee. Inawasaidia wenye mamlaka waliohusika kuficha mateso waliyoyasababisha. Na hili linaenda mbali zaidi ya mtengenezaji mmoja wa filamu au filamu moja. Swali kubwa ni hili: Je, Watanzania waliouawa, waliotoweshwa, walioteswa au kuwekwa kizuizini kiholela baada ya uchaguzi uliopingwa watakumbukwa kama raia wenye haki, au watafutwa kama hasara ya pembeni katika mabishano ya kiitikadi?

Kwa uelewa wangu, Muungano wa Afrika siyo kuitetea serikali kwa mazoea kwa sababu tu inazungumza lugha ya mamlaka ya nchi. Muungano wa Afrika ni mshikamano na watu wa Afrika, hasa pale serikali zao wenyewe zinapowavunjia utu, kuwanyima sauti, na hata kuwanyang’anya uhai. Haki zinazozungumziwa hapa — haki ya kushiriki katika uchaguzi wa kuaminika, haki ya kukusanyika kwa amani, haki ya kuzungumza kwa uhuru, na haki ya kuishi bila hofu ya kutoweshwa au kuuawa — si dhana za kigeni. Si maagizo kutoka nje. Hizi ni haki za msingi. Zimethibitishwa katika Mkataba wa Afrika wa Haki za Binadamu na Haki za Watu (ACHPR), pamoja na ahadi nyingi za kidemokrasia ambazo nchi za Afrika zimekubaliana zenyewe kwa zenyewe.

Ndiyo maana mamlaka za Tanzania lazima ziruhusu uchunguzi huru wa kweli. Lazima zieleze hatima ya mamia ya watu ambao bado hawajulikani walipo. Lazima zirudishe miili ya waliokufa kwa familia zao. Lazima ziwaachie huru wote wanaoshikiliwa kiholela. Na lazima ziwawajibishe wote waliohusika. Waandishi wa habari, watetezi wa haki, wananchi — na ndiyo, hata watengenezaji wa filamu za makala — hawapaswi kudai kitu chochote pungufu ya hilo. Hakuna filamu, haijalishi imepambwa au kusukwa kwa ustadi kiasi gani, inayoweza kuukimbia ukweli huu: ukiukwaji mkubwa wa haki ulifanyika kwa kiwango kikubwa kabla, wakati na baada ya uchaguzi wa maigizo wa Tanzania wa mwaka 2025. Ukweli huo bado unaishi — katika kumbukumbu, katika makovu, na katika majonzi yasiyokoma ya taifa.

Mtihani uliopo sasa ni kama kanda hii, pamoja na dunia pana, itasimama kwa mshikamano wa kweli na Watanzania kudai ukweli na haki, au itatazama kimya wakati mauaji mengine ya dola yakisafishwa, yakipindishwa na kuzikwa chini ya ukimya. Kilicho hatarini si kumbukumbu pekee. Ni uadilifu wa kimaadili. Ni kama waliokufa watatajwa kwa majina. Ni kama waliotoweshwa watahesabiwa. Na ni kama walio hai wataambiwa wazi kwamba mateso yao yalikuwa ya kweli, yalikuwa na maana, na hayawezi kufutwa.

Jeffrey Smith ni Mkurugenzi Mwanzilishi wa Vanguard Africa na Vanguard Africa Foundation, pamoja na kuwa mwanzilishi mwenza na mtayarishaji wa The Resistance Bureau.