Mradi wa Tilenga-EACOP ni miongoni mwa miradi yenye utata zaidi ya kampuni kubwa ya nishati ya Ufaransa, TotalEnergies. Mradi huu ni wa uchimbaji wa mafuta katika maeneo ya Kabale, Hoima nchini Uganda la usafirishaji bomba kubwa mafuta hadi pwani ya Tanzania.
Bomba hilo la Mafuta Ghafi la Afrika Mashariki (EACOP) litakuwa bomba refu zaidi duniani la kusafirisha mafuta na Lina urefu wa kilomita 1,443 kutoka Tilenga na Kingfisher Uganda hadi bandari ya Tanga, Tanzania, kwenye Pwani ya Bahari ya Hindi. Mradi huo unatarajiwa kukamilika 2027
Tilenga, iliyopo pwani ya kaskazini-mashariki ya Ziwa Albert, itakuwa na visima 426 vinavyoendeshwa na TotalEnergies kwa miaka 20 ijayo.
Kampuni hiyo ya Ufaransa — ambalo linakesi mahakama yauharibifu wa mabadiliko ya tabianchi Ufaransa — pia linamiliki hisa katika Kampuni ya mafuta ya Kingfisher. Kingfisher ina visima takriban 30 vilivyopo pwani ya kusini-mashariki ya ziwa Albert na vinavyoendeshwa na Kampuni ya Kitaifa ya Mafuta ya Nje ya China (CNOOC).
Mafuta ya Uganda yana mnato mkubwa sana na lazima yawekwe kwenye joto la 50°C ili yasafirishwe kupitia bomba hilo, ambalo lina uwezo wa kusafirisha mapipa 246,000 kwa siku. Pia kutakuwa na kituo cha kuhifadhi na vifaa vya kupakia mafuta maeneo ya Tanga.
Kufikia Mei, mradi ulikuwa umekamilika kwa asilimia 84, kulingana na ushirika wake. TotalEnergies inamiliki hisa ya asilimia 62, Shirika la Kitaifa la Mafuta la Uganda na Shirika la Maendeleo ya Petroli la Tanzania inamiliki asilimia 15 kila mmoja, na CNOOC ikimiliki asilimia 8.
– ‘Bomu la kaboni’ –
Wanasayansi wa tabianchi na mashirika ya mazingira wameibua wasiwasi mwingi.
Taasisi ya Climate Accountability Institute imeuelezea mradi huu kama “bomu la kaboni” ambalo linaweza toa tani milioni 379 za uchafuzi unaosababisha joto duniani katika muda wote wa mradi.
Takriban visima 100 vya Tilenga vipo katika Hifadhi ya Kitaifa ya Murchison Falls, hifadhi kongwe na kubwa zaidi Uganda. Pia kuna hofu ya uvujaji kutoka kwa bomba ambalo litaharibu mifumo ikolojia muhimu na yenye viumbe hai wengi, pamoja na njia za wanyama pori.
Shirika lisilo la kiserikali la Earth Insight limesema mradi huu unatishia mifumo ya maji safi, ikiwemo mabwawa 158 ya Uganda, mito 11, maeneo 44 yaliyolindwa na maeneo saba muhimu ya viumbe hai.
Wakati huo huo, maeneo ya kuhifadhi na kupakia mafuta Tanzania yako karibu na maeneo muhimu ya bahari
TotalEnergies inasema “hatua madhubuti zimechukuliwa ili kuepuka, kupunguza na kulipa fidia” kwa athari za mradi kwa mazingira ya ndani. Kampuni inasema inafanya kazi za kurejesha maelfu ya hekta za misitu na mabwawa na kuongeza viumbe hai katika maeneo yaliyoathirika.
– Jamii zilizopata athari –
Zaidi ya watu 100,000 wamehamishwa na mradi huu. Mashirika yasiyo ya kiserikali yanasema wengi wanalalamikia ukosefu wa uwazi na fidia isiyotosha au inayochelewa.
TotalEnergies inasema imewalipa fidia asilimia 99 ya kaya zilizolazimika kuhama, na “wengi waliobaki” watapata ardhi yao tena baada ya ujenzi kukamilika. Kampuni pia inasema mradi utaunda karibu ajira 80,000 za moja kwa moja na zisizo za moja kwa moja kwa wakazi wa eneo hilo.
Wapinzani wa mradi wanasema wakazi mara nyingi wamekwenda mahakamani kupinga “fidia isiyo ya haki” na wanakabiliwa na vitisho na kukamatwa na mamlaka za Uganda na Tanzania, ambazo zinajulikana kwa kukandamiza upinzani kwa nguvu.
– Mapambano ya mahakamani –
Vita vya kisheria vimekuwa vikiendelea Ufaransa kwa miaka mingi.
Uamuzi wa Alhamisi hauhusu moja kwa moja mradi wa Tilenga-EACOP. Ni kesi ya madai iliyofunguliwa na mashirika yasiyo ya kiserikali na miji ya Ufaransa ikiwemo Paris, ikidai TotalEnergies amabatishe kazi yake na malengo ya joto duniani chini ya Mkataba wa Paris wa 2015.
Mwaka 2019, mashirika kadhaa yasiyo ya kiserikali yalishtaki mradi wa Tilenga-EACOP kwa kuvunja ”Sheria ya Wajibu wa Kampuni wa Uangalifu” wa Ufaransa, ambayo inataka kampuni ziepuke madhara makubwa kwa haki za binadamu na mazingira. Hata hivyo Kesi hiyo ilitupiliwa mbali kwa sababu za kiufundi 2023.
Kundi lingine la mashirika yasiyo ya kiserikali, pamoja na wanajamii 26 wa Uganda, wameshtaki wakitaka kulipwa fidia kuhusu unyakuzi wa ardhi, mafuriko, ukiukwaji wa uhuru wa kujieleza na masuala mengine. Kesi hiyo inatarajiwa kusikizwa Februari 2027.
TotalEnergies pia inakabiliwa na kesi ya jinai iliyofunguliwa na mashirika yasiyo ya kiserikali ikituhumu kampuni hiyo kwa ”mauaji ya kimbari”.
Makundi manne ya Afrika pia yaliwasilisha kesi dhidi ya mradi huu katika Mahakama ya Haki ya Afrika Mashariki, lakini ilitupiliwa mbali Novemba 2025
– Vita vya kisheria –
Vita vya kisheria vimekuwa vikiendelea Ufaransa kwa miaka mingi.
Uamuzi wa Alhamisi hauhusu moja kwa moja mradi wa Tilenga-EACOP. Ni kesi ya madai iliyofunguliwa na mashirika yasiyo ya kiserikali na miji ya Ufaransa ikiwemo Paris, ikidai TotalEnergies ilingane na malengo ya joto duniani chini ya Mkataba wa Paris wa 2015.
Mwaka 2019, mashirika kadhaa yasiyo ya kiserikali yalishtaki mradi wa Tilenga-EACOP kwa kuvunja Sheria ya Wajibu wa Kampuni wa Uangalifu wa Ufaransa, ambayo inataka kampuni ziepuke madhara makubwa kwa haki za binadamu na mazingira. Kesi hiyo ilitupiliwa mbali kwa sababu za kiufundi 2023.
Kundi lingine la mashirika yasiyo ya kiserikali, pamoja na wanajamii 26 wa Uganda, wameshtaki fidia kuhusu unyakuzi wa ardhi, mafuriko, ukiukwaji wa uhuru wa kujieleza na masuala mengine. Kesi hiyo inatarajiwa kusikizwa Februari 2027.
TotalEnergies pia inakabiliwa na kesi ya jinai iliyofunguliwa na mashirika yasiyo ya kiserikali ikituhumu kampuni hiyo kwa “globocide”.
Makundi manne ya Afrika pia yaliwasilisha kesi dhidi ya mradi huu katika Mahakama ya Haki ya Afrika Mashariki, lakini ilitupiliwa mbali Novemba kwa sababu za kimahakama.
